Από την δράση των εθελοντών του "Φάρου" στη Λέκα Σάμου

Ομιλούντα Κτίρια – Τόποι που Μιλάνε στη Λέκα

Μια βόλτα στην ιστορία και τη συλλογική μνήμη, μια συνάντηση της κοινότητας με την πρόληψη

Οι τόποι μιλούν όταν υπάρχουν άνθρωποι να ακούσουν τις ιστορίες τους. Την Κυριακή 25 Οκτωβρίου 2026, η Λέκα της Σάμου μάς υποδέχθηκε σε έναν περίπατο γνωριμίας με τα κτίρια, τις γειτονιές και τους ανθρώπους της. Η πολιτιστική εξόρμηση της Ομάδας Εθελοντών Πρόληψης και Προαγωγής της Υγείας Καρλοβάσου, η οποία δημιουργήθηκε με πρωτοβουλία του Κέντρου Πρόληψης Π.Ε. Σάμου «Φάρος», έγινε αφορμή να συναντηθούμε, να ακούσουμε και να ανακαλύψουμε πλευρές της κοινωνικής ιστορίας του τόπου μας.

Περπατήσαμε στα στενά, σταθήκαμε μπροστά σε πέτρινα σπίτια, παρατηρήσαμε αυλές, μπαλκόνια και παλιές κατασκευές. Ανάμεσα στις στάσεις, η παρέα συγκεντρωνόταν γύρω από μια αφήγηση, αντάλλασσε ερωτήσεις, περίμενε τους υπόλοιπους και συνέχιζε μαζί.

Η Λέκα, κοντά στο Καρλόβασι και στους πρόποδες του Κέρκη, μας προσέφερε πολύ περισσότερα από όμορφες εικόνες. Πίσω από τις προσόψεις αναζητήσαμε την εργασία, τις μετακινήσεις, τη δημιουργικότητα, τις δυσκολίες και τις συλλογικές προσπάθειες που διαμόρφωσαν τη ζωή του χωριού.

Η Ειρήνη Α. Βοϊκλή, μέσα από την εισήγησή της, έδωσε φωνή στο ίδιο το χωριό, συνδυάζοντας ιστορικές αναφορές, προφορικές μαρτυρίες, τοπικές λέξεις και το γνώριμο λεκατικό πείραγμα. Μας οδήγησε σε μια Λέκα που μεγάλωσε μέσα από μετακινήσεις ανθρώπων και συνδέθηκε με γειτονικούς οικισμούς, την αγροτική παραγωγή και την ξενιτιά. Οι αναφορές της στους νερόμυλους, στα λιοτρίβια και στις αλλαγές που έφερε ο εξηλεκτρισμός ανέδειξαν έναν τόπο γεμάτο τεχνικές γνώσεις και καθημερινό μόχθο.

Να τι μας είπε  η κ. Ειρήνη  καλωσορίζοντας  μας :   

"Εκλεκτοί επισκέπτες μου, σας καλωσορίζω και σας ευχαριστώ που ήρθατε να δείτε τα πετρόχτιστα σπίτια και κτίσματά μου και με την ευκαιρία να με γνωρίσετε.

Είναι μεγάλη τιμή για μένα που είστε εδώ. Γιατί, εδώ που τα λέμε, ένας αμφιλεγόμενος τύπος είμαι: από τη μια, τι έξυπνοι οι κάτοικοί μου και τι νοικοκύρηδες και, από την άλλη, ονειδισμένοι: καμπανάρηδες, κίτρινη φυλή, στραβολεκάτες.

Αλλά, δεν πρέπει να επεκταθώ πολύ, για να αφήσω του Ρηνιώ του Τσιβ’κάκ(ι) ή Ρηνιώ τ’ Αντρι’ά τ’ Βουϊκλή, αυτή που από το στόμα της μιλάω αυτή τη στιγμή, καθώς και τους άλλους πιθανούς ομιλητές, να σας πουν λίγα από τα πολλά που μπορούν να λεχθούν για μένα.

Είπα λίγα από τα πολλά, αλλά αυτά τα λίγα είναι πάρα πολλά. Το Ρηνιώ μόνο, και τι δεν έχει να σας πει! Εκτός από τα κύρια, ιστορία για βρικόλακα, ιστορία για τελώνια, ανέκδοτα.

Πώς, όμως, να μην έχει να πει πολλά; Υπάρχουν τόσες πληροφορίες στην προφορική παράδοση και τόσα πολλά καταγραμμένα για μένα στα δυο βιβλία «Ιστορία και Λαογραφία της Λέκκας Σάμου» του Γιάννη Κόκκα και «Λεκκάτικα» του Σπύρου Κούκουρα και, ακόμα, στην εφημερίδα «Τα Λεκάτικα» και στο περιοδικό «Άνεμος της Λέκκας».

Αλλά, μην τρομάζετε με το πολλά. Αν το Ρηνιώ το παρακάνει, σταματήστε το.

Εύχομαι η εκδρομή σας ετούτη να αποδειχθεί αντάξια των προσδοκιών σας και να βγω και εγώ ασπροπρόσωπο."

 

Ιδιαίτερη θέση στην αφήγησή της είχε η συλλογική προσφορά. Η οικοδόμηση και η συντήρηση κοινών χώρων, οι δωρεές των αποδήμων και η συμβολή τους στην εκπαίδευση φανερώνουν τρόπους με τους οποίους οι δεσμοί με το χωριό διατηρήθηκαν πέρα από τη γεωγραφική απόσταση.

Ξεχωριστή ήταν η μαρτυρία για την επιδημία τύφου που δοκίμασε τη Λέκα: σύμφωνα με την καταγραφή της Ειρήνης, κάτοικοι κινητοποιήθηκαν για τον καθαρισμό του χωριού και της δεξαμενής, διεκδίκησαν υγειονομική υποστήριξη και συνέβαλαν στη μετατροπή του σχολείου σε χώρο περίθαλψης. Γυναίκες ανέλαβαν μεγάλο μέρος της καθημερινής φροντίδας των ασθενών, ενώ οι αρχές παρείχαν υλικό και υποστήριξη. Μια αφήγηση όπου η υγεία συνδέεται με την οργάνωση, την αλληλεγγύη, τη δημόσια ευθύνη και την εργασία ανθρώπων που συχνά παραμένουν έξω από τις επίσημες ιστορίες.

Στον ιστορικό αλευρόμυλο, ο Μανώλης Ματθαίου μάς ξενάγησε στον χώρο και στον εξοπλισμό του. Η πορεία από την υδροκίνηση στην ηλεκτροκίνηση έφερε τη συζήτηση στις αλλαγές της παραγωγής και στις δεξιότητες των ανθρώπων που εξασφάλιζαν καθημερινά το αλεύρι και το ψωμί. Ο μύλος απέκτησε ξανά ανθρώπινη παρουσία μέσα από τις εξηγήσεις, τις αναμνήσεις και τις ερωτήσεις μας.

Στη γνωριμία με τη Λέκα συνέβαλαν επίσης οι αφηγήσεις και οι παρεμβάσεις της Μίνας Παπαδάκη, του Γιώργου Εμ. Βοηκλή και του προέδρου της Κοινότητας, Κώστα Μαθιού, καθώς και των συνοδοιπόρων που μοιράστηκαν γνώσεις και βιώματα. Η τοπική ιστορία παρουσιάστηκε ως ζωντανό πεδίο διαλόγου, στο οποίο έχουν θέση τόσο η έρευνα όσο και η εμπειρία των κατοίκων.

Αυτή η συνάντηση έχει ιδιαίτερη σημασία για την κοινοτική παρουσία του "Φάρου". Η πρόληψη αποκτά ορατή μορφή μέσα στην καθημερινή ζωή όταν δημιουργούνται ευκαιρίες γνωριμίας, συνεργασίας και συμμετοχής. Ο περίπατος έφερε κοντά εθελοντές, κατοίκους, ανθρώπους διαφορετικών γενεών και τοπικούς φορείς, γύρω από μια κοινή δραστηριότητα με νόημα. Έδωσε χώρο στην τοπική γνώση και ανέδειξε ανθρώπους ως φορείς εμπειρίας και δημιουργίας.

Η σύνδεση με την πρόληψη βρίσκεται ακριβώς στις σχέσεις και στις δυνατότητες που επιδιώκουμε να καλλιεργούμε: να γνωριζόμαστε, να αισθανόμαστε ότι η εμπειρία μας αναγνωρίζεται, να μπορούμε να ζητήσουμε υποστήριξη και να συμμετέχουμε σε όσα μας αφορούν. Η πολιτιστική μνήμη προσφέρει αφορμές για τέτοιες συναντήσεις, ιδιαίτερα όταν συνδέεται με τις σημερινές ανάγκες της κοινότητας.

Οι Ευρωπαϊκές Προδιαγραφές Ποιότητας στην Πρόληψη των Εξαρτήσεων δίνουν έμφαση στη διερεύνηση αναγκών και διαθέσιμων πόρων, στην ενεργό εμπλοκή των ενδιαφερομένων, στη συνεργασία, στη δεοντολογία και στη συνέχεια των παρεμβάσεων. Η συμμετοχή της κοινότητας αφορά και τη διαμόρφωση των δράσεων, ώστε αυτές να ανταποκρίνονται στους ανθρώπους και στις συνθήκες ζωής τους (European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction [EMCDDA], 2011).

Με αυτό το σκεπτικό, η βόλτα στη Λέκα αποτελεί μια ευκαιρία να ενισχυθούν οι δεσμοί και οι συνεργασίες που στηρίζουν μια ευρύτερη κοινοτική προσπάθεια. Η αξία της αναπτύσσεται μέσα από τη συνέχεια: νέες συναντήσεις, συμμετοχή περισσότερων κατοίκων, αναγνώριση εμποδίων πρόσβασης και κοινό σχεδιασμό. 

Οι εθελοντές έχουν ουσιαστικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία. Με τη γνώση του τόπου και τις σχέσεις τους μπορούν να ανοίγουν δρόμους επικοινωνίας, να κινητοποιούν συνεργασίες και να βοηθούν να ακουστούν άνθρωποι που δυσκολεύονται να συμμετάσχουν. Με εκπαίδευση και υποστήριξη από τον Φάρο, η προσφορά τους συνδέεται με την αλληλοϋποστήριξη, την ισότιμη συμμετοχή και τη συλλογική φροντίδα.

Ευχαριστούμε θερμά όλους όσοι περπάτησαν μαζί μας και μοιράστηκαν το ενδιαφέρον τους για τη Λέκα. Ιδιαίτερες ευχαριστίες απευθύνουμε στην Ειρήνη Α. Βοϊκλή, στη Μίνα Παπαδάκη, στον Γιώργο Εμ. Βοηκλή και στον Κώστα Μαθιό για τη συμβολή τους, καθώς και στον Μανώλη Ματθαίου για την ξενάγηση στον αλευρόμυλο.

Ευχαριστούμε τον Πολιτιστικό Σύλλογο Λέκας «Ανθεμούσα» για την εγκάρδια φιλοξενία, το γλυκό κέρασμα και την πολύτιμη συνεργασία, την Τοπική Κοινότητα Λέκας του Δήμου Δυτικής Σάμου, τη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Αιγαίου στο Καρλόβασι και το talkingbuildings.net για τη συμμετοχή τους στη δράση. Ευχαριστούμε επίσης όλους όσοι εργάστηκαν για την προετοιμασία και την πραγματοποίησή της.

Φεύγοντας, κρατάμε τις ιστορίες και τις συναντήσεις. Κρατάμε και μια πρόσκληση για συνέχεια: να γνωρίζουμε καλύτερα τον τόπο μας, να ακούμε τους ανθρώπους του και να δημιουργούμε μαζί περισσότερες δυνατότητες συμμετοχής και φροντίδας.

Γιατί οι τόποι συνεχίζουν να μιλούν όσο οι άνθρωποί τους βρίσκουν χώρο να συναντιούνται.

Η Ειρήνη Α. Βοϊκλή, ο θεολόγος Γ. Βοηκλής και ο πρόεδρος της Κοινότητας Κ. Μαθιός μάς γνώρισαν μια Λέκα διαμορφωμένη μέσα από μετακινήσεις πληθυσμών, συναντήσεις και συλλογικές προσπάθειες. Οι έποικοι από τη Μάνη, η πατριά των Λεκκαίων–Δαλασσηνών ή Θαλασσινών και οι παλαιότεροι κάτοικοι της περιοχής συνθέτουν την ιστορία ενός τόπου που αναπτύχθηκε υποδεχόμενος ανθρώπους διαφορετικής προέλευσης. Το «Θαλασσινός», ως επώνυμο αλλά και ως βαφτιστικό όνομα, διατηρείται μέχρι σήμερα στην περιοχή, κρατώντας ζωντανό ένα ίχνος αυτής της διαδρομής. Οι αφηγήσεις για τις Μουριές, το Τούντα, τον οικισμό Αρβανίτες και την Μπατουκίσα φώτισαν διαδρομές αναζήτησης ασφάλειας, συνύπαρξης και ενσωμάτωσης. Κάτοικοι αυτών των χωριών μετακινήθηκαν σταδιακά στη Λέκα και συνέβαλαν στην ανάπτυξή της. Ειδικά για την Μπατουκίσα, διατυπώνεται η εκτίμηση ότι μέρος του πληθυσμού της προϋπήρχε του εποικισμού, ενώ η τοπική παράδοση τον συνδέει με τις γενουατικές εγκαταστάσεις στο κάστρο του Ποταμιού. Η παράδοση για τον όσιο Χριστόδουλο και η ιστορία του μετοχίου της Αγίας Τριάδας ανέδειξαν επίσης τους δεσμούς της περιοχής με την Πάτμο. Η ανέγερση του ναού του Τιμίου Προδρόμου και η ιστορία των σχολείων έφεραν στο προσκήνιο τις προσφορές των κατοίκων και των αποδήμων στις ΗΠΑ. Η φυλλοξήρα και, αργότερα, οι συνέπειες του Εμφυλίου σημάδεψαν διαφορετικές διαδρομές ξενιτιάς. Οι δεσμοί με τη γενέτειρα διατηρήθηκαν μέσα από τη στήριξη κοινών έργων, τις επιστροφές, τις αναμνήσεις και το λεκατικό χιούμορ. Αυτός ο κοινωνικός δεσμός συνδέεται με την πρόληψη των εξαρτήσεων: η αίσθηση ότι ανήκουμε, ότι αναγνωρίζεται η αξία μας και ότι μπορούμε να στηριχθούμε σε άλλους μπορεί να ενισχύει τις δυνατότητες αντιμετώπισης δυσκολιών και αναζήτησης βοήθειας. Ακόμη και μακριά, οι σχέσεις αποδοχής και φροντίδας που κουβαλάμε μέσα μας μπορούν να λειτουργούν ως στήριγμα. Η βόλτα των εθελοντών του «Φάρου» έδωσε χώρο στη συνάντηση και στην ανταλλαγή, συνδέοντας τη μνήμη του τόπου με τη σημερινή ανάγκη για συμπερίληψη, αλληλοϋποστήριξη και κοινή δράση.